Wyłącznie w celach edukacyjnych. Artykuł przedstawia wydarzenia związane z II wojną światową oraz potępia rządy totalitarne, zbrodnie wojenne, prześladowania i ideologie ekstremistyczne. Nie gloryfikuje nienawiści, przemocy ani kolaboracji.

Andriej Własow pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci wojny. Niegdyś chwalony jako radziecki generał związany z obroną Moskwy, później podjął współpracę z nazistowskimi Niemcami i stanął na czele ruchu wymierzonego w Józefa Stalina. Jego zwolennicy nazywali go antykomunistą, natomiast krytycy widzieli w nim kolaboranta służącego brutalnemu okupantowi.

Artykuł przedstawia jego karierę, dzieje Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej, powstanie praskie oraz proces z 1946 roku, w którym wraz z nim osądzono jedenastu współpracowników.

1. Droga radzieckiego generała

Andriej Andriejewicz Własow urodził się 14 września 1901 roku w Łomakinie. W 1920 roku wstąpił do Armii Czerwonej, służył podczas rosyjskiej wojny domowej, kontynuował edukację wojskową, a następnie pracował w Chinach jako doradca związany z siłami Czang Kaj-szeka.

Podczas niemieckiej inwazji jego działania w pobliżu Moskwy w 1941 roku przyniosły mu uznanie i odznaczenia.

W styczniu 1942 roku objął dowództwo 2. Armii Uderzeniowej na Froncie Wołchowskim. Jej zadaniem było zmniejszenie nacisku na Leningrad, jednak braki w zaopatrzeniu, trudny teren, słaba koordynacja i niemiecki opór pozostawiły ją w niebezpiecznym położeniu. To stanowisko stało się punktem zwrotnym w jego życiu.

2. Pojmanie i kolaboracja

Latem 1942 roku 2. Armia Uderzeniowa została okrążona i w znacznej części zniszczona. Własow próbował uciec, lecz został schwytany w pobliżu Piatnicy. Radzieccy jeńcy w niemieckich obozach zmagali się z głodem, chorobami, zaniedbaniem i masową śmiertelnością.

Własow zgodził się współpracować z Niemcami i pomógł przygotować memorandum proponujące utworzenie rosyjskich sił mających walczyć z rządem Stalina.

Przedstawiał swój wybór jako bunt przeciwko bolszewizmowi. Jego działalność zależała jednak od nazistowskich Niemiec, których inwazja spustoszyła ziemie radzieckie, a polityka rasowa uznawała wiele narodów słowiańskich za gorsze.

Sprzeciw wobec jednej dyktatury nie czynił współpracy z inną nieszkodliwą. Jego decyzja mogła wynikać ze strachu, przekonań, ambicji lub potrzeby przetrwania, lecz związała jego sprawę z reżimem prowadzącym okupację, represje i ludobójstwo.

3. Rosyjska Armia Wyzwoleńcza

Niemieccy przywódcy początkowo nie ufali Własowowi. Ideologia nazistowska i obawa przed niezależnym ruchem rosyjskim ograniczały jego władzę, a jego nazwisko wykorzystywano w propagandzie, zanim jeszcze objął dowództwo nad armią. Formalne siły zatwierdzono dopiero pod koniec wojny, gdy sytuacja militarna Niemiec wyraźnie się pogarszała.

Ruch stał się znany jako Rosyjska Armia Wyzwoleńcza, czyli ROA. Należeli do niego byli radzieccy jeńcy, emigranci, antykomuniści oraz mężczyźni próbujący wydostać się z niewoli. Inni obywatele radzieccy służyli Niemcom w jednostkach pomocniczych, nie należąc bezpośrednio do ROA.

W listopadzie 1944 roku Komitet Wyzwolenia Narodów Rosji ogłosił Manifest Praski. Dokument wzywał do zakończenia systemu stalinowskiego oraz obiecywał wolności polityczne i inną przyszłość dla Rosji.

W rzeczywistości ROA zależała od rozpadającego się państwa nazistowskiego. Niemieccy dowódcy ograniczali jej działalność i kwestionowali lojalność. Ruch twierdził, że dąży do rosyjskiej niezależności, chociaż opierał się na sile, która najechała Rosję.

4. Powstanie praskie

W maju 1945 roku, gdy Niemcy zbliżały się do klęski, 1. Dywizja ROA dowodzona przez Siergieja Buniaczenkę przemieszczała się przez Czechosłowację. 5 maja czeskie grupy oporu rozpoczęły powstanie w Pradze.

Buniaczenko poparł powstańców, licząc, że poprawi to pozycję ROA w oczach zachodnich aliantów. 6 i 7 maja żołnierze ROA walczyli z oddziałami niemieckimi i pomagali czeskim bojownikom przejąć ważne obszary.

Działanie to przyniosło nadzieję, lecz nastąpiło zbyt późno, aby wymazać wcześniejszą kolaborację. Czescy przywódcy nie mogli zagwarantować ochrony przed nadciągającą Armią Czerwoną, dlatego dywizja ruszyła na zachód.

Wojska radzieckie wkroczyły do Pragi 9 maja. Ludzie, którzy wcześniej służyli Niemcom, walczyli również przeciwko niemieckim oddziałom w ostatnich dniach wojny, dodając kolejną trudną sprzeczność do historii ROA.

5. Pojmanie i proces

Po klęsce Niemiec Własow i inni przywódcy ROA ruszyli na zachód, mając nadzieję poddać się siłom amerykańskim i uniknąć radzieckiej niewoli. Polityka aliantów dotycząca repatriacji sprawiała jednak, że nie było to pewne. Własow został schwytany w maju 1945 roku i przekazany pod kontrolę radziecką.

On i jedenastu współpracowników zostali przesłuchani, a następnie stanęli przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRR w Moskwie. Proces odbywał się za zamkniętymi drzwiami w lipcu 1946 roku.

1 sierpnia Własow, Buniaczenko i dziesięciu innych oskarżonych zostali uznani za winnych zdrady i skazani na śmierć. Wyrok pokazywał determinację państwa radzieckiego, by ukarać zbrojną kolaborację po wojnie, która pochłonęła miliony istnień.

6. Ostatnie godziny

Własow i pozostali skazani zostali straceni w Moskwie wkrótce po ogłoszeniu wyroku. Miał 44 lata. Wiarygodne informacje dotyczące jego ostatnich godzin są ograniczone, dlatego późniejsze dramatyczne relacje należy traktować ostrożnie.

Niektóre przekazy wspominają o rozpaczy i rezygnacji. Próba stworzenia innej siły politycznej zakończyła się klęską, więzieniem i zamkniętym procesem. Jego szczątki skremowano, a żaden oficjalnie uznany grób nie stał się miejscem pamięci.

7. Dziedzictwo

Dla wielu Rosjan Własow pozostaje zdrajcą, który współpracował z nazistowskimi najeźdźcami podczas narodowej katastrofy. Okupacja zniszczyła niezliczone społeczności i rodziny.

Inni historycy postrzegają go jako tragiczną i skompromitowaną postać anty­stalinowską, ukształtowaną przez niewolę i dwie dyktatury. Może to wyjaśniać jego motywy, lecz nie pozwala oddzielić jego ruchu od reżimu, który go wspierał.

Członkowie ROA podążali różnymi drogami. Niektórzy byli antykomunistami, inni jeńcami szukającymi pożywienia lub wolności, a jeszcze inni działali ze strachu, gniewu, potrzeby przetrwania lub oportunizmu. Po wojnie wielu stracono, uwięziono lub wysłano do Gułagu.

Ta historia nie oferuje łatwego ani pocieszającego zakończenia. Pokazuje, jak dyktatura i wojna totalna mogą ograniczyć ludzkie wybory, aż każda droga zaczyna nieść moralne zagrożenie. Lojalność, przetrwanie, ideologia i odpowiedzialność zderzyły się ze sobą, pozostawiając dziedzictwo, którego nie można sprowadzić do prostej opowieści o bohaterstwie lub zdradzie.

Główne źródła:
Cambridge University Press — Własow i Rosyjski Ruch Wyzwoleńczy

Dokumenty historyczne dotyczące powstania praskiego, maj 1945

Akta Kolegium Wojskowego dotyczące radzieckiego postępowania z 1946 roku