Wyłącznie w celach edukacyjnych. Artykuł opisuje wydarzenia historyczne związane z II wojną światową oraz jednoznacznie potępia reżim nazistowski, zbrodnie wojenne i wszystkie ideologie totalitarne. Nie gloryfikuje przemocy ani nienawiści.
Identyfikacja szczątków Josefa Mengelego: dochodzenie kryminalistyczne
Josef Mengele, lekarz SS związany z selekcjami i zbrodniczymi eksperymentami medycznymi w Auschwitz-Birkenau, po wojnie uniknął wymiaru sprawiedliwości. Jego los pozostawał nieznany aż do 1985 roku, gdy dochodzenie prowadzone w Brazylii doprowadziło do ekshumacji ciała pochowanego pod nazwiskiem innego człowieka.
- Śmierć Mengelego w Brazylii
Po ucieczce z Europy Mengele mieszkał w Argentynie i Paragwaju, a następnie osiedlił się w Brazylii. 7 lutego 1979 roku, podczas kąpieli w pobliżu Bertiogi w stanie São Paulo, miał doznać udaru i utonąć.
Posługiwał się wówczas tożsamością Wolfganga Gerharda, Austriaka, którego dokumenty znalazły się w jego posiadaniu. Ciało pochowano więc jako Gerharda na cmentarzu komunalnym w Embu, niedaleko São Paulo.
Rodzina Bossertów, która ukrywała Mengelego, uczestniczyła w pogrzebie i zajęła się jego organizacją. Jej członkowie zeznali później, że chciał zostać skremowany, jednak brazylijskie prawo wymagało zgody bliskiego krewnego. Nikt upoważniony nie był dostępny, dlatego szczątki pozostały w grobie i mogły zostać później zbadane.
- Ekshumacja w 1985 roku
W czerwcu 1985 roku informacje powiązane z konsulatem Niemiec Zachodnich w São Paulo skłoniły brazylijskie władze do rozpoczęcia dochodzenia. 6 czerwca policja otworzyła grób na cmentarzu w Embu i wydobyła szczątki, które prawdopodobnie pochowano tam w lutym 1979 roku pod nazwiskiem Wolfgang Gerhard.
Koroner José Antonio de Mello stwierdził, że był w około 90 procentach przekonany, iż ciało należało do Mengelego. Śledczy zdawali sobie jednak sprawę, że w sprawie o tak wielkim znaczeniu historycznym potrzebne były dowody zdolne wytrzymać międzynarodową ocenę.
- Międzynarodowe badanie kryminalistyczne
Do dochodzenia dołączyli eksperci z Brazylii, Niemiec Zachodnich i Stanów Zjednoczonych, a także przedstawiciele organizacji zajmujących się poszukiwaniem nazistowskich zbiegów. Główne badanie rozpoczęło się 17 czerwca 1985 roku w Instytucie Medycyny Sądowej w São Paulo.
Prace obejmowały:
Analizę osteologiczną
Badanie stomatologiczne
Pomiary antropologiczne
Fotograficzne nałożenie obrazu czaszki
Ustalenia wskazywały, że szczątki należały do białego Europejczyka w wieku około 68 lub 69 lat, którego wzrost oszacowano na 172,2 centymetra. Szczegóły te odpowiadały znanym opisom Mengelego.
- Potwierdzenie za pomocą DNA
Pierwsza identyfikacja opierała się na dowodach szkieletowych, stomatologicznych, dokumentacyjnych oraz zeznaniach świadków. W 1992 roku badania DNA dostarczyły znacznie mocniejszego potwierdzenia.
Alec Jeffreys, Renate Hagelberg i ich współpracownicy przeanalizowali DNA pobrane z kości udowej i porównali je z próbkami członków rodziny Mengelego. Wyniki potwierdziły, że szczątki należały do niego. Prawdopodobieństwo, że pochodziły od osoby niespokrewnionej z synem Mengelego, oceniono na mniej niż jeden przypadek na 1800.
- Dowody i sporne szczegóły
Zeznania Bossertów pomogły odtworzyć ostatnie lata życia Mengelego, używaną przez niego fałszywą tożsamość oraz okoliczności jego śmierci. Ich relacje porównywano z dokumentami, zamiast przyjmować je bez dokładnej weryfikacji.
Identyfikację wspierały również dowody stomatologiczne. Badacze zauważyli przerwę między górnymi zębami, odpowiadającą opisom osób, które znały Mengelego.
Wcześniejsze dokumenty sugerowały, że w młodości cierpiał na zapalenie kości i szpiku. Szkielet nie wykazywał jednak śladów tej choroby, a zmiany w okolicy biodra bardziej przypominały następstwa dawnego złamania.
Kolejną wskazówką był wzrost. Wolfgang Gerhard miał podobno około 188 centymetrów, natomiast Mengele mierzył bliżej 174 centymetrów. Wzrost oszacowany na podstawie szkieletu znacznie lepiej odpowiadał zatem Mengelemu niż człowiekowi, którego nazwisko widniało na grobie.
- Oficjalne zakończenie dochodzenia
W 1989 roku prokuratorzy we Frankfurcie zamknęli dochodzenie, uznając, że Mengele zmarł w Brazylii 7 lutego 1979 roku. Wyrazili żal, że nie można było postawić go żywego przed sądem, aby ustalić jego winę i odpowiedzieć na potrzebę sprawiedliwości odczuwaną przez ofiary.
Dla ocalałych i rodzin ofiar identyfikacja szczątków zakończyła lata spekulacji, że Mengele mógł nadal żyć, lecz nie mogła zastąpić procesu. Sprawa pozostaje zarówno osiągnięciem kryminalistyki, jak i bolesnym przykładem sprawiedliwości opóźnionej do momentu, w którym odpowiedzialność sądowa przestała być możliwa.
Wynik dochodzenia pozwolił ustalić fakty, ale niósł również smutek: naukowa pewność nie mogła zapewnić publicznego procesu, na który przez lata czekali ocalali.
Do podstawowych źródeł należały dokumenty przechowywane przez Wiener Holocaust Library, badanie DNA opublikowane w 1992 roku przez A.J. Jeffreysa i jego współpracowników w czasopiśmie Forensic Science International, opracowanie kryminalistyczne R.P. Helmera, raporty Departamentu Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych oraz ustalenia opublikowane przez międzynarodowy zespół medyczny.
Dokumenty te pokazują, jak metodyczna praca naukowa rozwiązała jedną z najbardziej uporczywych powojennych zagadek, jednocześnie zachowując moralną uwagę na ofiarach i prawdzie historycznej.
